Khi nào giao dịch dân sự bị tuyên vô hiệu?

Trong các quan hệ dân sự, việc xác lập hợp đồng hoặc thực hiện các giao dịch như mua bán, tặng cho, vay tài sản, chuyển nhượng quyền sử dụng đất hay đặt cọc diễn ra rất phổ biến. Tuy nhiên, không phải mọi giao dịch được các bên xác lập đều đương nhiên có giá trị pháp lý. Nếu giao dịch không đáp ứng các điều kiện có hiệu lực theo quy định của pháp luật thì có thể bị Tòa án tuyên bố vô hiệu. Khi đó, giao dịch không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ theo thỏa thuận của các bên, đồng thời có thể kéo theo nhiều hậu quả pháp lý như hoàn trả tài sản, bồi thường thiệt hại hoặc phát sinh tranh chấp.

Vậy khi nào giao dịch dân sự bị tuyên vô hiệu? Đây là vấn đề được nhiều cá nhân, doanh nghiệp quan tâm khi tham gia các giao dịch dân sự. Việc hiểu đúng quy định của pháp luật sẽ giúp các bên hạn chế rủi ro và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Điều kiện để giao dịch dân sự có hiệu lực

Theo Điều 117 Bộ luật Dân sự năm 2015, một giao dịch dân sự chỉ có hiệu lực khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định. Theo đó, chủ thể tham gia giao dịch phải có năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch được xác lập; việc tham gia giao dịch phải hoàn toàn tự nguyện; mục đích và nội dung của giao dịch không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; đồng thời giao dịch phải tuân thủ quy định về hình thức trong trường hợp pháp luật yêu cầu.

Chỉ cần thiếu một trong các điều kiện nêu trên thì giao dịch dân sự có thể bị Tòa án tuyên bố vô hiệu theo quy định của Bộ luật Dân sự.

Có thể phân chia giao dịch dân sự vô hiệu thành vô hiệu tuyệt đối và vô hiệu tương đối

Bộ luật Dân sự năm 2015 không quy định chính thức việc phân chia giao dịch dân sự vô hiệu thành vô hiệu tuyệt đối và vô hiệu tương đối. Tuy nhiên, trong lý luận pháp lý và thực tiễn xét xử, đây là cách phân loại được sử dụng khá phổ biến nhằm làm rõ bản chất của từng loại giao dịch, xác định chủ thể có quyền yêu cầu tuyên bố vô hiệu cũng như thời hiệu áp dụng.

Giao dịch dân sự vô hiệu tuyệt đối

Giao dịch dân sự vô hiệu tuyệt đối là những giao dịch xâm phạm lợi ích công cộng, trật tự quản lý của Nhà nước hoặc các nguyên tắc cơ bản của pháp luật. Những giao dịch này không được pháp luật bảo vệ ngay từ thời điểm được xác lập và việc tuyên vô hiệu không phụ thuộc vào ý chí của các bên.

Một trong những trường hợp điển hình là giao dịch có mục đích hoặc nội dung vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội theo Điều 123 Bộ luật Dân sự năm 2015. Đây là những giao dịch mà pháp luật nghiêm cấm thực hiện, chẳng hạn như mua bán chất ma túy, mua bán người, mua bán vũ khí trái phép hoặc các thỏa thuận nhằm thực hiện hành vi phạm tội.

Giao dịch giả tạo theo Điều 124 Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng thường được xem là trường hợp vô hiệu tuyệt đối. Đây là trường hợp các bên xác lập giao dịch nhằm che giấu một giao dịch khác hoặc nhằm trốn tránh nghĩa vụ đối với người thứ ba. Ví dụ, hợp đồng mua bán nhà ở được lập trên danh nghĩa nhưng thực chất là hợp đồng tặng cho nhằm trốn thuế, hoặc việc chuyển nhượng tài sản nhằm tránh bị kê biên để thi hành án.

Ngoài ra, giao dịch không tuân thủ quy định bắt buộc về hình thức theo Điều 129 Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng có thể bị tuyên vô hiệu nếu pháp luật yêu cầu phải lập thành văn bản, công chứng, chứng thực hoặc đăng ký mà các bên không thực hiện và không thuộc trường hợp được pháp luật công nhận hiệu lực.

Bên cạnh đó, giao dịch được xác lập bởi người chưa đủ sáu tuổi hoặc người mất năng lực hành vi dân sự mà không thông qua người đại diện theo pháp luật cũng không đáp ứng điều kiện về chủ thể theo Điều 117 Bộ luật Dân sự năm 2015 và có thể bị tuyên vô hiệu.

Cần lưu ý rằng, trước đây Bộ luật Dân sự năm 2005 có quy định về trường hợp giao dịch của pháp nhân vượt quá phạm vi hoạt động đã đăng ký. Tuy nhiên, Bộ luật Dân sự năm 2015 không còn coi đây là một căn cứ độc lập để tuyên bố giao dịch vô hiệu. Việc đánh giá hiệu lực của giao dịch trong trường hợp này sẽ căn cứ vào quy định về năng lực pháp luật của pháp nhân và các quy định chuyên ngành có liên quan.

Giao dịch dân sự vô hiệu tương đối

Khác với giao dịch vô hiệu tuyệt đối, giao dịch dân sự vô hiệu tương đối chủ yếu nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của một hoặc một số chủ thể nhất định. Những giao dịch này chỉ bị tuyên vô hiệu khi người có quyền yêu cầu đề nghị Tòa án xem xét và giải quyết.

Một trường hợp thường gặp là giao dịch do người chưa thành niên từ đủ sáu tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi xác lập vượt quá phạm vi pháp luật cho phép hoặc không có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật trong trường hợp bắt buộc.

Bên cạnh đó, giao dịch do người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi xác lập không đúng quy định cũng có thể bị tuyên vô hiệu nhằm bảo vệ quyền lợi của các chủ thể này.

Theo Điều 126 Bộ luật Dân sự năm 2015, giao dịch được xác lập do bị nhầm lẫn làm cho một bên không đạt được mục đích giao kết cũng là căn cứ để yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu.

Ngoài ra, Điều 127 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định giao dịch được xác lập do bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép cũng có thể bị tuyên vô hiệu. Chẳng hạn, một bên cố tình cung cấp thông tin sai sự thật về tình trạng pháp lý của tài sản hoặc dùng vũ lực, đe dọa buộc người khác ký kết hợp đồng thì giao dịch không còn bảo đảm nguyên tắc tự nguyện.

Một trường hợp khác được quy định tại Điều 125 Bộ luật Dân sự năm 2015 là giao dịch được xác lập khi người tham gia không nhận thức và làm chủ được hành vi của mình, ví dụ do mắc bệnh, bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi rượu, bia, chất kích thích hoặc các nguyên nhân khác làm mất khả năng nhận thức tại thời điểm giao kết.

Đối với đa số trường hợp giao dịch vô hiệu tương đối, thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu là 02 năm kể từ ngày người có quyền biết hoặc phải biết căn cứ làm giao dịch vô hiệu theo Điều 132 Bộ luật Dân sự năm 2015.

Hậu quả pháp lý khi giao dịch dân sự bị tuyên vô hiệu

Theo Điều 131 Bộ luật Dân sự năm 2015, giao dịch dân sự vô hiệu không làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của các bên kể từ thời điểm giao dịch được xác lập. Khi giao dịch bị tuyên vô hiệu, các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Nếu không thể hoàn trả bằng hiện vật thì phải hoàn trả bằng tiền tương ứng với giá trị tài sản. Trường hợp một bên có lỗi gây thiệt hại cho bên còn lại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật.

Trong một số trường hợp, quyền và lợi ích của người thứ ba ngay tình vẫn được pháp luật bảo vệ nhằm bảo đảm sự ổn định của các giao dịch dân sự và bảo vệ sự an toàn trong lưu thông tài sản.

Một số lưu ý để tránh giao dịch dân sự bị vô hiệu

Để hạn chế rủi ro pháp lý, các cá nhân và tổ chức nên kiểm tra kỹ tư cách chủ thể của người tham gia giao dịch, xác minh tình trạng pháp lý của tài sản, bảo đảm nội dung giao dịch không vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội, đồng thời thực hiện đúng các quy định về công chứng, chứng thực hoặc đăng ký khi pháp luật yêu cầu. Việc lưu giữ đầy đủ hợp đồng, chứng từ thanh toán và các tài liệu liên quan cũng là căn cứ quan trọng để bảo vệ quyền lợi nếu phát sinh tranh chấp.

Tóm lại, giao dịch dân sự chỉ được pháp luật công nhận khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện về chủ thể, ý chí, nội dung và hình thức theo Bộ luật Dân sự năm 2015. Trong lý luận và thực tiễn xét xử, giao dịch dân sự vô hiệu thường được chia thành vô hiệu tuyệt đối và vô hiệu tương đối, mỗi loại có căn cứ phát sinh, chủ thể có quyền yêu cầu và thời hiệu áp dụng khác nhau. Việc nắm rõ các trường hợp giao dịch dân sự bị tuyên vô hiệu sẽ giúp cá nhân, doanh nghiệp chủ động phòng ngừa rủi ro pháp lý và bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của mình khi tham gia các giao dịch dân sự.